GHI CHÉP VỀ NGUYỄN KHẢI -1


Chân dung nhà văn một thời

Những chủ đề chính :
một loại trí thức hiện đạỉ ở VN
-trường hợp các nhà văn
-Sống để làm nghề
Đầu năm 1968 mới chuyển về Văn nghệ quân đôi ít lâu thì tôi bị dạ dày hành cho một trận vài ngày. Bấy giờ cơ quan đang sơ tán ở Hương Ngải Thạch Thất, mọi người cùng ở trong một cái làng nên đến thăm nhau cũng dễ.Trong số những người đến thăm tôi lúc ấy có N K, ông than thở dùm tôi :
–Thế này thì mày còn viết lách ra sao hở em ?
Tôi nhớ như chôn vào ruột cái câu bâng quơ ấy. Bởi tôi biết đó là tiếng kêu chân thành của một người hết lòng với nghề. Hình như với những người như N K,tất cả cuộc đời là hướng vào việc sáng tác, nó là cái đích của đời ta lại cũng tức là điều duy nhất khiến ta thấy cuộc sống có ý nghĩa.
Nhìn lại các đồng nghiệp của mình, Tô Hoài từng nói rằng nếu không có Cách mạng chắc chắn nhà văn A. thành quan huyện, nhà văn B thành giáo sư, chỉ riêng
có riêng ông thời thế thay đổi thế nào chắc ông cũng chỉ chọn nghề văn.
Với NK, cũng có tình trạng tương tự. Thỉnh thoảng ông lại nhắc chuyện hồi 27 –28 gì đấy cơ quan Trung ương Đoàn đã định đưa ông về chủ trì một ít công việc nhưng ông không nhận. Rồi một vài lần khác,vừa nghe tin được nhắm sẽ phụ trách chỗ này chỗ nọ,ông liền bắn tin từ chối. Bởi NK chỉ thích ngồi trước trang giấy chăng ? Cái đó cũng đúng một phần. Nhưng tôi còn nhận ra một đặc điểm nữa : Sự khôn ngoan mà hầu như người đọc nào cũng cảm thấy khi đọc ông thực ra chỉ liên quan trong sáng tác. Trong đời sống hàng ngày ông cư xử với mọi người một cách khôn ngoan nhưng hờ hững. Ông chỉ thực sự chú ý tới ai đó khi người này lọt vào tầm ngắm có thể trở thành nhân vật của ông, tối thiểu cung cấp cho ông một ít chi tiết sẽ được dùng trong một truyện nào đó.
Những ai thích hợp với nghề
Những ngày đầu về sống trong một cơ quan với các nhà văn,điều khiến tôi ngạc nhiên hơn cả không gì khác là cách sống mỗi người một vẻ song nhìn chung đều là khôn ngoan khéo léo. Mối quan hệ giữa họ với nhau thật tinh tế, chỉ thoáng qua là người nọ hiểu người kia ngay. Không có cãi cọ. Chỉ có chấp nhận : anh ta là thế,vậy thì hãy để cho anh ta như thế. Dù có tham gia tích cực chống chủ nghĩa cá nhân như thế nào nữa thì mỗi nhà văn thực ra đã là một tuyên ngôn,một lời ủng hộ chắc chắn cho cái chủ nghĩa bất đắc dĩ ấy

Năng khiếu
Mở đầu Xung đột tập I, in ra ở NXB Văn học 1959, có một đoạn tự bạch của nhà văn. Trong các lần xuất bản sau, đoạn văn này thường bị vứt bỏ, nhưng tôi cho rằng để hiểu Nguyễn Khải, nhất là để hiểu tiểu thuyết, nó là rất cần thiết. Xin trích mấy ý :
“ Tôi về thôn X. một thôn công giáo toàn tòng ở miền hạ huyện Nghĩa Hưng Nam Định vào cuối năm 1956. (…)Lúc đầu tôi chỉ có ý định viết một tập ghi chép. Nhưng trong khi ghi chép các nhân vật và thể hiện lên với nhiều vẻ phức tạp của nó, thì tôi gặp một khó khăn lớn là bản thân tôi cũng không lường được (V.T.N nhấn mạnh ) rồi đây những vấn đề đó sẽ giải quyết như thế nào, số phận các nhân vật đó sẽ giải quyết ra sao. Mà mọi sự bịa đặt đều chỉ có thể dẫn đến sai lầm, tôi mới tiếp tục viết thêm những tập sau nữa, hy vọng rằng trong quá trình nghiên cứu tôi sẽ tìm hiểu được những vấn đề đã đặt ra một cách toàn diện hơn. “
Theo tôi, đoạn văn này đã nói rất trúng cái tinh thần căn bản của tiểu thuyết mà một số nhà lý luận như M. Bakhtin, hoặc nhà văn như M. Kundéra nhấn mạnh : người viết tiểu thuyết không thể áp đặt cho cuộc đời những sơ đồ có sẵn. Mà phải tôn trọng nó, thấy nó là một cái gì nhởn nhơ trước mặt không dễ gì nắm bắt được, ngược lại phải lo tìm hiểu khám phá, đối thoại với nó. Và con đường đi tới để đi tới một cuốn tiểu thuyết như vậy hàm chứa trong nó cả những hứng thú lẫn những tai vạ có thể có.
“ Tuy vậy nay xem lại cả bốn tập viết rải rác trong hơn một năm thì thấy có nhiều vấn đề còn lơ lửng, con đường đi tới của một số nhân vật chính còn chưa rõ ràng …“. — Khi sách mang in, nhìn lại công việc đã làm, nhà văn 29 tuổi tiếp tục tâm sự bằng cái giọng đầy e ngại.
Song cái chỗ mà tác giả lo lắng đó lại chính là chỗ mạnh, là cái lý do làm nên sự hấp dẫn và chất tiểu thuyết của Xung đột.

Quyền được nói

Thử nhìn lại các bậc danh nhân trong lịch sử VN ( ví dụ nhìn lại danh sách những người có tên được đặt làm tên đường phố ở các thành phố lớn ), người ta không khỏi nhận ra một điều : danh nhân ở VN thường chỉ gồm hai loại, một là các nhà hoạt động chính trị, và một nữa là các nhà sáng tác văn chương. Thời trung đại đã vậy mà thời hiện đại cũng vậy. Lịch sử ở ta không có tên các hoạ sĩ các nhạc sĩ càng không có tên các mhà nghiên cứu khoa học.Vai trò trong xã hội rút cuộc thuộc về những người thúc đẩy quá trình lịch sử ( tổ chức chỉ huy ) và những người có khả năng dùng lời lẽ để tác động vào quá trình lịch sử đó. Một khi sự phát ngôn bằng phương diện văn tự trở nên quan trọng thì lẽ tự nhiên tên tuổi người đứng sau phát ngôn còn mãi với thời gian. Từ sau 1945, điều kiện lịch sử cũng tiếp tục quay theo cái vòng có sẵn đó.
Nghề liên quan tới người
Ở trên tôi vừa nói NK sinh ra để làm nghề và đây có lẽ là một trong những người có thể làm chứng cho câu nói toàn thân đô thị nghệ mà con người nghề nghiệp thời nào cũng phải hướng tới. Điều oái oăm là ở chỗ một thời gian dài con người nghề nghiệp ấy( dù đó bất cứ là nghề gì ) không ở vào trung tâm chú ý của xã hội. Bởi lúc đầu phong trào còn như là dòng sông, nó cuốn mọi người đi Người ta không thích. Một thời gian dài cả xã hội sống theo nguyên tắc “ cỏ gianh “, người nào cũng sẵn sàng

Sự phân thân

Còn nhớ hồi ấy, sau khi nghe loại như Khải, Châu nói một hồi, Vũ Hùng bảo :
— Đúng là một lớp người mất hết lòng tin
Một cách hiểu về văn chương
Một nhà văn gọi là để được dấu ấn trong văn học thường đồng thời phải có một cách nghĩ riêng cách định nghĩa riêng về công việc của mình. Liệu đã có thể nói NK đạt tới trình độ đó ?
Nhìn vào những phát biểu đây đó của NK về nghề nghiệp thì quả là chưa có gì rõ rệt. Nhà văn bắt đầu viết nhiều viết khoẻ vào khoảng từ 1957 1958 trở đi. Đấy cũng là một thời kỳ đặc biệt với nghĩa : sau câu chuyện Nhân văn hình như không ai cảm thấy cần bàn và muốn ngồi bàn bạc về sáng tác mà hầu như chỉ cung cúc bảo nhau đi và viết. Thói quen này kéo dài cho tới suốt những năm chiến tranh ( từ 1965 trở đi ). Bởi vậy, ngay trong những lúc trò chuyện riêng tư, cũng không mấy khi NK kể vớí tôi về một quan niệm nhà văn cho rành rọt.
Chỉ theo như sợ quan sát của tôi,thì viết văn với NK tức là bắt trúng được một cái gì thuộc về đời sống tinh thần của xã hội nêu nó lên giữa thanh thiên bạch nhật buộc mọi người phải bàn tán.

Đối diện với xã hội

Thời chống Mỹ NK đã thường đựơc mời đến các cơ quan trường học nói chuyện.
Chất đàn bà :
Có lần ngồi với một đám ở cửa hàng cà phê, K bảo tôi đúng là một con mẹ đàn bà

Một thứ hàn thử biểu

Dù khi viết về nông thôn, khi viết về hải đảo, có một đề tài mà theo tôi thấy, được NK theo đuổi liên tục, đấy là đời sống tinh thần của con người,niềm tin của con người. Hãy trở lại với các tác phẩm quan trọng đầu tiên của ông : Xung đột. Tôi còn nhớ mãi cái đọan nhân vật Nhàn kêu lên đau khổ : tôi vừa muốn
Mùa lạc là gì ? Nhớ một lần lên Điện Biên tôi không sao rời
Trong đời sống xã hôi những năm 1956 trở đi đăc biệt quan trọng. Người ta không còn thơ ngây như những năm kháng chiến.Xuất hiện những cuộc đấu tranh chính trị…Chính những năm này NK vào nghề. Và tôi cảm thấy toàn bộ nhân cách nhà văn của ông hình thành vào lúc đó.
Tôi không sao dứt bỏ nổi ý nghĩ rằng NK đó là một thứ cốt cán.Anh cốt cán này thông minh có tài thời khác anh ta cũng lập nghiệp được nhưng thấy thời này dễ làm ăn,anh ta phất lên thật nhanh và thừa hiểu rằng sống bây giơ là uốn minh cho cho hợp thời. Lúc đầu là một sự ngây thơ,về sau anh cung biết răng như thế là không phải, nhưng quen mất rồi,liền sinh ra đủ thứ ly luận để nguỵ biện.
Khi gặp những người tỏ ý hâm mộ văn chương mình, NK thường kể lại quãng đường thơ ấu khi ở vào hoàn cảnh quẫn bách theo người mẹ vất vả kiếm ăn lần hồi đã có lúc tưởng không có cách gì sống nổi. Ông có ý thức trình ra với mọi người sự thành thạo của mình đối với những cuộc đời lam lũ vất vả, và cho rằng ngọn nguồn sáng tác của mình là ở chỗ đó
Có lẽ cái thời điểm 1945 là một bước ngoặt rất đáng kể trong đờì NK. Cách mạng mang lại cho NK sự đổi đời,Cách mạng lại chấp nhận cái lòng thù hận của ông với gia đình. Hơn thế nữa CM hứa hẹn rằng nếu chịu khó con người ta có thể có một sự nghiệp. Và một người đang cần nơi bấu víu về mặt lẽ sống như NK lúc đó nhận thấy ở đây một lời hứa chắc chắn. Tôi cảm thấy nhiều năm về sau NK vẫn nhớ lời nguyền của mình hồi nào đến mức không bao giờ muốn nghĩ khác.

Sống với hội đoàn của mình

Mối quan hệ với người cùng giới có lẽ là một cái gì đã được đặt ra với các nhà văn tiền chiến thế nhưng hồi đó nó không thể sâu sắc như bây giờ
Mối quan hệ với các nhà văn khác
Như đây đó NK đã kể đâu đó, ông từng gặp gỡ và có thư từ đi lại với nhà văn Nguyễn Tuân từ hồi kháng chiến chống Pháp.
Nhưng cái riêng của Khải là
Tự ý thức của một nghệ sĩ
Khi tự xác định cho mình sẽ làm phê bình văn học, tôi sớm bắt đầu bởi một mong mỏi : Mình phải nói với người đọc rằng nhà văn là người thế nào họ làm việc ra sao họ đọc sách đi thực tế ra sao. Tiếc thay rồi đó cũng chỉ là một mong mỏi hão huyền. Một người như NK rất ngại khi thấy tôi có vẻ muốn “ dí mũi “ vào công việc của ông. Mà khi đã không thích cái gì thì NK có cái cách từ chối rất phũ. Ông vỗ đít đứng dậy mỗi khi tôi có vẻ như muốn khai thác ông tìm ông để lấy tài liệu.
Thế nhưng trong khi tôi bắt đầu nản lòng thì hàng ngày những cuộc chuyện trò giữa tôi với nhà văn này vẫn tiếp tục.
Thế nào là một nghệ sĩ hiện đại ?
Câu hỏi này có thể đặt ra với nhiều người,nhất là loại như Nguyễn Huy Thiệp, nhưng trong số những người mà tôi biết rõ thì tốt hơn hết là nên dành cho NK
Theo tôi, đó vẫn phải là người có năng khiếu nhưng điều đặc biệt đó là người có một quan niệm mới về sáng tác con người của ý chí của nghị lực như K. vừa căm giận vừa thèm khát sự sang trọng của gia đình quí tộc vừa có một chút gì tôn giáo vừa như là chẳng tin cái gì,cái gì cũng có thể phản bội. Rất hiểu tự do cá nhân nhưng đồng thời lại cũng biết rất rõ rằng căn bản của thời đại mới là đám đông rất mạnh và mình phải lẫn vào đám đông mà sống. Ánh sáng cái gì cũng bộc lộ tuột ra ngoài và bóng tối,cái gì cũng hàm chứa thay đổi nói theo chữ nghĩa của thời bây giờ không có ảo tưởng về sự tự do của mình biết đặt mình vào phe nhóm đảng phái và nương vào đó mà tồn tại có một chút gì đó khoẻ dữ rằn chớ không hề đồng nghĩa với yếu đuối bạc nhược,nếu là con hoang càng tốt
Một nghiên cưú sinh nhận xét NK có vẻ hết lòng vơí người đọc ở từng tác phẩm cụ thể song thực ra lại chẳng hết lòng gì cả xem tác phẩm sau thấy ông đã không còn là người của tác phẩm trước
Còn nhớ một cảm giác của tôi, ông Kh đi với ai cũng nồng nhiệt nhưng trong bụng ông đánh giá về người ta thì hoàn toàn khác hẳn
Sự hay thay đổi có thể mang nhiều cái tên khác nhau :sự sáng suốt sự thực sự cầu thị sự quay quắt.Điều quan trọng là ông Kh không coi đó là chuyện đáng xấu hổ mà ông lại tự hào về nó
Sự phân thân trong con người
Anh Trần Đĩnh rất thích cái nhận xét sau đây của tôi :
-Các nhà văn khác thường nghĩ đến đâu viết đến đấy,còn NK nghĩ cảm nhận cuộc sống một đằng mà viết là một đằng khác. Cảm nhận như một nghệ sĩ mà viết như một cán bộ
Tại sao laị có hiện tượng như thế ?
Lại nhớ ý của Ehrenburg : Với Tchekhov, vợ cả là nghề y còn vợ lẽ là văn chương. Còn với nhà văn bây giờ cái phần mới mẻ đặc biệt là chính trị. Văn chương vẫn là vợ bé, còn vợ cả là chính trị.
NK đặc biệt nhạy cảm trong chuyện này. Ông biết mình phải viết như thế nào mới ra văn chương. Nhưng ông còn thành thạo hơn trong việc xác định viết như thế nào thì mới xứng đáng là văn chương thời nay, viết như thế nào thì mới được in.
Nguyên Ngọc một lần nào đó cắt nghĩa : NK chỉ thông thạo mối quan hệ giữa văn chương và chính quyền mà lờ đi không chú ý mối quan hệ giữa văn chương và quần chúng nhân dân.
Cái cũ đi kèm với cái mới,nhưng điều đáng sợ ở NK :Ông dùng tất cả cái hiện đại kia để thuyết minh cho những cái cổ lỗ, vì quyền lợi của mình ông tin vào nó một cách mù quáng, bản năng man rợ của ông được huy động nhân danh những gì thuôc về ánh sáng

Một trí thức mới
Mấy năm 1967 1968, hồi quang của cuộc sống những năm hoà bình trước 1965 còn vọng lại rất rõ rệt, và trong câu chuyện ở nhà 4 Lý Nam đế chúng tôi, kỷ niệm về những năm hoà bình vẫn luôn luôn có mặt. Trong mạch chuyện ấy, một lần NK vui miệng kể : khoảng 1963 ở Hà Nội đâu có tổ chức một cuộc hội nghị trí thức và điều thú vị là Ban trù bị hội nghị này chỉ lo mời các kỹ sư bác sĩ nhà nghiên cứu nào đấy mà quên hẳn giới viết văn, mãi sau nhớ ra và người ta liền gọi ông Nguyên Hồng
Một lớp người đặc biệt
Họ là những người hết sức thông minh. Chỉ có điều khi họ sắp sửa bước vào đời thì thế giới này quá già quá ì ạch, và họ muốn dùng sức trẻ thay đổi nó thật nhanh. Cách mạng trở thành điều mà họ đặc biệt ham thích. Trong cái xã hội mới mà họ hình thành, mọi chuyện thích được làm theo cái lối mà họ mới nghĩ ra. Thành thử các uy tín cũ bắt buộc phảI bị hạ bệ.
Những ý tưởng này tôi đọc được trong các sách báo tiếng Nga và thấy nó cũng hợp với một lớp người trong đó có Nguyễn Khải. Tôi nhớ tới sự tự tin kỳ lạ của K khi nói về cái cũ cái mới. Kèm theo đó là sự chế giễu của K đối với các giá trị cũ.
K. kể về những ngày họp ở Thái Hà Âp
Tôi nhớ tới câu chuyện này khi nghĩ tới Trần Mạnh Hảo. Hảo hay nhận là kính phục K, trong khi trong thâm tâm tôi biết K cũng thấy ghê ghê Hảo. Song cũng trong cái thâm tâm ấy, tôi hiểu K ngấm ngầm vừa thích vừa ghét Hảo. Bởi không gì khác K với Hảo cũng như Ivan Karamazov với Smerdiakov
Còn nhớ một lần tôi thú thực là cũng thấy hay hay khi chứng kiến các bậc đàn anh bị đòn. K nói ngay :
— Đó là cảm giác của thằng lưu manh chứ còn gì nữa !
Cách tiếp nhận văn học nước ngoài
Khải đọc nhiều và thường hay đọc qua tiếng Pháp.
Những năm chiến tranh,Hội nhà văn do một sự quan hệ riêng như thế nào đó được phép
Còn nhớ những nhận xét rất thực, chẳng hạn NK bảo với trình độ tiếng Pháp cuả mình đọc Fau st của Goethe đâu có hiểu, cứ phải vừa đọc vừa đoán
Những lời dè bỉu đối với văn học xô viết
Phạm Vĩnh Cư có lần phàn nàn với tôi : mấy ông như ông Thi ông Khải coi văn học xô viết chẳng ra gì, mặc dù so với những tay xô viết chính thống như Simonov thì cũng không bằng.
Tôi nghĩ lại thấy đúng như thế thật. Trứớc 1975,ở HN, cũng thấy có những cuốn sách do NXB Ngoại văn Moskva in bằng tiếng Pháp, nhưng theo chỗ tôi biết là Khải không đọc hoặc chỉ liếc qua rồi lặng lẽ quăng đi. Mà ông toàn đọc sách Pháp
Một cách đọc sách
Một người bạn tôi là Lưu Quang Vũ có thể nói là một người chịu đọc sách, và có khả năng tiêu hoá được sách nhưng những người gần anh thường có một nhận xét chung : anh không đọc theo kiểu vô can hoặc có một mục đích lâu dài mà bao giờ đứng trước một quyển sách, Vũ cũng chỉ nhăm nhăm một điều, có thể lấy từ quyển sách này một ít ý tưởng như thế nào để viết vào một bài nào vừa thu hồi vốn vừa có lãi.
NK, dù là ở một trình độ cao hơn, song cũng có một cách hiểu tương tự như sách vở. Anh đọc để phục vụ ngay cho việc viết do đó không loại trừ lối đọc theo kiểu nhặt nhạnh. Tôi nhớ Xuân Sách hay Nguyễn Minh Châu nói đùa ông Khải mà có con vịt thì bày ra đủ thứ món luộc món sáo món tiết canh, cho đến mớ lông vịt cũng phải bán cho thật hết giá mới thôi
Tuổi bốn mươi hay là NK những nỗ lực đầy ý thức
Tuổi năm mươi hay là những năm tháng đắc ý
Một sự “ lại gạo “
Cũng già như bất cứ ai
Khi người ta ngoài bảy mươi tuổi
Tháng chín 2002, Nguyễn Văn Thành vào TP HCM trở ra kể :
— Năm 1999, tôi bắt gặp một NK khác, còn hôm nay là một NK khác hẳn.
Trước tiên là chuyện nhà cửa. Mùa hè 1985, mười năm sau giải phóng tôi( VTN ) mới có dịp vào thành phố HCM. Đến thăm Khải, tôi thấy nhà ông vẫn tuyềnh toàng. Trở về tôi viết trong một bài ở báo Tuổi trẻ : Nhà Khải bây giờ ( tức 1985 ) vẫn bốn cái ghế đẩu thì mỗi cái một kiểu.
Thế nhưng theo Nguyễn văn Thành bây giờ nhà Khải đã khác : Nhà có hai lần cổng, ai vào gọi mãi mới thấy chủ ra mở. Câu đầu tiên bà Bắc trả lời khách :ông chủ không có nhà. Gặng mãi nghe nói là khách ở HN vào, Khải mới thò mặt ra tiếp.
Vẫn Thành kể, nhà sang lắm,khách khứa vào, mở toàn bia lon bia hộp chứ không phải chén nước trà HN gửi vào như ngày nào. Nhìn trên tường, thấy nhà có một cái màn ảnh to như màn hình ở các rạp chíếu phim.
Thằng Khoa con Khải ngày nào đi làm khách sạn bị đuổi, giờ nghe đâu làm việc ở phường rất được tín nhiệm và nhiều bổng lộc. Khải kể rằng đã bảo con là mày ăn cũng được nhưng ăn vừa vừa thôi, cho dân người ta sống với.
Có một chút gì như là vừa lòng với cuộc sống. Có một chút hùa theo mọi người. Theo chỗ tôi nhớ thì thời kì chống Mỹ, nét nổi bật trong NK tìm cách sống chung với một đề tài mà mình không ưa thích
Tất cả những điều này ảnh hưởng tới sáng tác.
Dạo này, theo lời Thành kể, NK hay nói :
–Tôi già rồi, tôi chỉ viết tốt về người khác. Tôi không oán ai giận ai. Ô. Nhàn có cái cách của ông ấy. Tôi không viết như thế.
Nhưng trong lúc chuyện trò Khải vẫn biết đủ chuyện ta vẫn gọi là tiêu cực. Của từng người. Mà cũng là của xã hội.
Vậy thì –Thành kết luận — Khải cố gắng viết theo kiểu này, kiểu kia là cốt để nó khỏi phủ nhận cái hướng viết cũ. Khải sợ rằng nếu viết theo tình cảm bây giờ thì chính mình sẽ trở thành mâu thuẫn với quá khứ của mình. Sẽ như người ngửa mặt lên mà nhổ nước bọt.
Nhàn : Lẽ ra có thể viết về một v/đ rất lớn như là sự chân thành và giả dối của con người bây giờ thông qua sự chân thành và giả dối của NK
Thành : Chuyện ấy quá lớn làm bây giờ chưa được

Ngay gần đây, NK viết Sống ở đời trong đó có truyện Danh dự. Trần Đĩnh bảo tôi, hiểu danh dự thế này thì sai bét rồi còn gì

Thật là buồn nhưng không thể nào khác được : Những ngày cuối đời này ( đúng hơn là vào những năm ở tuổi ngoài bẩy mươi này ), NK của tôi xoay sang một cách nghĩ mới, ông thường lo biện hộ cho cuộc đời của mình.Đại ý ông muốn nói rằng ừ thì nhiều chuyện nghĩ lại tôi biết là tôi sai. Nhưng hoàn cảnh của chúng tôi lúc bấy giờ là như thế. Tôi không thể làm khác.
Về sự yếu đuối của người già tôi không muốn nói làm gì.
Nhưng tôi cho rằng không phải chỉ là cách làm mà con người của NK ở đây hơi thấp. Lại nhớ trong Anh em Karamazov có chương viết về viên đại pháp quan với cái ý :
Khoe khôn
Hôm nay 7-11-2002, đọc Thượng đế thì cười. Cảm giác của tôi: ông K. vẫn hấp dẫn lắm, đọc không bỏ được. Tôi hoang mang một hồi.
Trong tôi vẫn chưa dứt tình yêu với NK. Vì tiểu thuyết chỉ in một kỳ trên tạp chí Nhà văn, tôi đã định sang mượn về đọc ngay cả phần hai.Tôi đã nghĩ đến chuyện giá kể K. viết hay,tôi sẽ phải viết ngay một cái gì về nó.
Đây là cuốn sách mà theo NV Thành, Khải nói rằng K. viết để chết. Tôi chờ đợi một sự sám hối tuy tôi lại dự đoán là chắc K. không thể tự khác mình.
Thì đúng như vậy. Đọc xong thì thấy cái chính của NK trong TĐTC vẫn là khoe khôn. Trong cái vẻ như là chê bai mình ích kỷ không biết hưởng thụ sống nghiệt ngã,tác giả tự khoe về tài năng và phẩm chất nghệ sĩ bẩm sinh. Và trong câu chuyện về sự sống dẻo sống thích ứng vừa miệng với mọi người, con người kiêu ngạo ấy kêu to lên rằng mình bằng lòng với mình, mình đã biết rút ruột đời sống để tạo nên những trang viết do đó tạo nên một cái tên. Bề ngoài K hay nói mình sợ mọi người cảm thấy có lỗi với mọi người. Nhưng đọc kỹ thấy ông chẳng coi ai ra gì, dùng được ai cho sự nghiệp viết văn của mình là ông dùng.
Sự giả dối
Tôi nghĩ là muốn lảng tránh đến đâu cũng phải dùng đến cái chữ này khi nói về con người sau 45 nói chung, con người các nhà văn nói riêng. Hoàn cảnh của một thể chế non yếu mới thành lập khiến người ta phải đóng vai, phải gồng mình lên.
Sự giả dối của NK có những đặc điểm sau đây :
1/ Nó rất thành thực với nghĩa người nói dối biết
2/ Nó được biện hộ đầy đủ
3/ Nó bao quát cả trong đời sống lẫn trong trang viết
Tôi tự nghĩ tôi có bất công không ? Không.
Ví dụ như Tô Hoài. Đọc hồi ký của ông tôi vẫn thấy ông như con rắn khôn ngoan trườn đi giữa các sự kiện quá khứ. Nhưng khi nào nói thật được thì vẫn cố. Tô Hoài đã tự nói ra cái điều nhiều người không dám nói : Văn nghệ chẳng là gì cả.
NK không thế, NK vẫn thấy việc của mình là to lớn nghề của mình toàn những người sang trọng
Trong quan hệ với mọi người cũng vậy. Tô Hoài rất thân với Nguyễn Văn Bổng, ông từng đề nghị cho bạn mình đủ thứ. Hình như có lần đề nghị chủ tịch PENCLUB .Nhưng khi phải viết về NVB dưới ánh sáng của văn học,bằng con mắt của văn học thì ông lại viết thực (Bài chân dung văn học, thái độ của B lúc ốm)
Cách cư xử của Khải hoàn toàn ngược lại.

Thái độ đối với lý luận.
Từ những năm chống Mỹ NK đã hiếp đáp lý luận. Nghĩa là viết lấy được viết cho xong viết để che giấu con người thực của mình
Trong TĐTC này, NK cũng không bao giờ nhắc tới những bài lý luận ấy
Một sự giả dối khác
Hồi chống Mỹ khi Nguyễn Trọng Oánh đã vào chiến trường tôi chẳng bao giờ thấy K nói tới ông O đó, chẳng những thế dù K không nói ra rõ ràng song tôi đọc dược trong ý tứ của K một điều, Oánh chẳng là gì cả. Có một lần K sợ O, đó là cái đận sau 1975, bọn này vào SG giải phóng. Với sự nhạy cảm của mình K chỉ đọc được ở O một lòng căm ghét, ghét ở chỗ cái thằng này không hiểu sao cứ thăng tiến ầm ầm mà chẳng vất vả gì.
Thế mà trong TĐTC NK dám viết sưng sưng là rất thân với NTO.
Lại nhớ có lần K viết ở một bài báo rằng anh Vũ Cao là một nhà thơ lớn của quân đội. Tôi phì cười khi đọc những câu như thế
Các đồng nghiệp nhận xét về Thượng đế thì cười
NVT bảo : Lúc trò chuyện riêng tư, Ông K nói rất hay về mọi người, Đỗ Chu hay nói và quê mùa ra sao, ông Tô Hoài lười biếng và ích kỷ ra sao,ông Thi quan dạng ra sao. Tôi ( tức NVT ) nghĩ giá ông ấy cứ viết đúng như ông ấy đã kể với mình thì cũng đủ hay rồi. Và sẽ có một tập hồi ký hay lắm. Trí nhớ của ông ta còn tốt ông ta lại ở vào trung tâm của nhiều sự kiện Hồi ký của ông sẽ hay bằng mấy cuốn Nhớ lại của Đào Xuân Quý ấy chứ
Khi nào ông ấy mổ sẻ mình như cái hồi viết Cái thời lãng mạn thì ai mà bằng được.
Nhưng Khải không chọn con đường đó hoặc đã chọn rồi bỏ.
Nguyễn Kiên : Ông Khải lúc đầu còn có cái giọng tự giễu mình
VTNhàn : Cũng là giả dối thôi
Nguyễn Kiên Dẫu sao cũng nói được vài điều. Nhưng đến đoạn giữa thì bố ấy quên mất, lại viết bằng cái giọng cũ
Tô Hoài : Khải lại viết y như dân mê tín ở mình nhiều người đang làm — đó là đi nhận ông tổ mình là Nguyễn Bặc với lại Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều. sau này Tô Hoài đã nhắc lại trong An ninh thế giới cái ý lẩm cẩm
Về việc này NVT cũng nói rằng đoạn ấy người ta kêu lắm
Đặng Thị Hạnh Từ một chuyện lặt vặt các nhà văn lớn đưa lên được những tác phẩm có sức khái quát. Ông K. chưa làm được điều đó. Cái mô-tip cãi nhau với vợ bao hàm có một cái nhìn khác về vợ. Song motip này không được đào sâu.
Một điều nữa, ông Khải hay nói mọi việc cho nó to lên hay sao đó. Ông bảo được giải thưởng quốc tế gì to lẵm sao không nghe ai nói cả, nếu là giải văn học Đông Nam Á thì do mình cắt lượt đưa lên rồi họ cho không thể gọi là to được. Ông hay khoe mình thuộc loại thượng lưu trí thức mới nhưng thế này mà là thượng lưu trí thức à.
Bà Hạnh nói trong một dịp khác :
—Tôi đọc đủ thứ hồi ký không thấy có ai ghi lại nhiều lời khen mình đến vậy
Hồi còn thân mật trò chuyện hàng ngày với K điều làm tôi đau đớn là cái chất điếm của ông. Một người như XQ mà tôi quen thường yêu ai ra yêu ghét ai ra ghét,bao giờ cũng chia những người chung quanh ra làm hai loại là bè bạn và kẻ thù. Tôi không đến nỗi cực đoan như thế

Tôi nhớ mãi một ví dụ cho thấy sự giả dối vừa hồn nhiên vừa cố ý vừa do đáp ứng nhu cầu khách quan vừa là một bước đi chủ động của NK. Hồi đó là những năm chiến tranh. Nhân nói về sự ngây thơ của mấy anh cán bộ trung cấp như mình, Khải kể, lại có ông cứ thắc mắc làm sao mà trong chiến tranh có thể phát triển kinh tế được :
— Có mà phát triển cái con khỉ. Nhưng mà làm cấp trên người ta phải nói thế cho cấp dưới mình phấn khởi chứ, mở mồm ra thắc mắc là thậm ngu chứ còn gì nữa. Thế là tôi mới nổi tam bành lên, cứ sách thế nào tôi nói như thế, mà nói thật hùng hồn, thật hào hứng, cấp trên mát lòng còn lão kia cứ ngây người ra mà nhìn mình. Ai bảo ngu, cho chết !
Một sự mê muội cố ý
Không phải ngẫu nhiên NK thích M.Kundéra, nhất là cái câu Thượng đế thì cười mà ông chọn làm đầu đề cho cuốn tiểu thuyết cuối cùng.
Cũng như bề ngoài khuyến khích sự phức tạp nhưng thực tế hướng tới sự giản đơn, trong khi có vẻ đề cao sự suy nghĩ thì ở NK có một con người ngược lại,con người ấy muốn tất cả nằm trong mê muội
Theo tôi câu nói của Kundéra thích hợp với châu Âu,
Tiếp tục câu chuyện tổng kết đời mình
Bà Đặng Thị Hạnh gọi điện đến bảo là rất thích Thượng đế thì cười, nhất là những chi tiết liên quan đến cuộc sống thời bao cấp.
Trong khi đó NVT ở TP HCM ra kể rằng trong đó những anh em có hiểu biết nội tình văn nghệ cũng tỏ ý không thích. Họ bảo NK chạy tội ( chữ dùng trong vụ án Năm Cam ).
Tôi chưa biết làm sao cắt nghĩa sự không thích của chúng tôi. Bảo rằng NK nói dối ư, cái đó chung chung quá, nhà văn xưa nay ai mà chẳng nói dối một chút.
Có lẽ cái chính là NK không đáp ứng được yêu cầu của tôi về một nhà văn thời nay
NVT kể : Khi tôi phát hiện rằng ở ông Khải có điều gì đó mâu thuẫn thì ông ta vẻ khó chịu, mắt nhìn xuống, mặt tối sầm lại.
Theo Thành, K cũng có khía cạnh gian manh của mình.
Sự ích kỷ kỳ lạ
Trong cái nhìn ban đầu – vẫn lời Thành —, Khải thường không giấu được sự khó chịu với người đến thăm . Phải một lúc sau, ông mới chợt nhớ ra rằng phải lịch sự với người mà mình cần gặp. Đang cởi trần, ông đi mặc áo. Và ông rót nước mời khách. Và điều này là quan trọng — Thành nhấn mạnh— Việc ông ấy đãi mình như thế nào là tuỳ thuộc vào việc ông ấy dùng mình được việc gì. Như là cái lần ấy, khi phát hiện ra rằng tôi có thể cầm ra đống bản thảo của ông trả cho Hà Đình Cẩn ông mời ngay mình thứ nước thượng hảo hạng
Nhìn người thì sáng, nhìn mình thì mờ
Nguyễn Phan Hách kể : Có lần, nhân đọc cuốn hồi ký của Tố Hữu, K tỏ ý tiếc rẻ :
— Cái lão ấy cả đời được tiếp xúc với bao nhiêu nhân vật lớn của lịch sử, chứ có đâu như mình toàn biết những người tầm thường. Giá kể viết hết ra có phải là sẽ còn mãi mãi với lịch sử không ?
Tôi phải nói ngay : ai nói rằng ông K biết khai thác đời mình là quyền của họ. Tôi trước kia cũng nói thế. Nay thì không
Văn của NK trong TĐTC
Trước kia, Tô Hoài đã có một nhận xét lạ rằng văn ông K rất biền ngẫu. Nhưng tôi còn thấy ông ấy mạch lạc. Đến TĐTC thì khác. Tôi viết một đoạn trong bản nháp ( sau bỏ đi ) :
Nếu cần một bằng chứng nữa ghi nhận sự lúng túng của Nguyễn Khải trong TĐTC thì đó chính là ngôn ngữ tác phẩm. Xưa nay ngòi bút nhà văn này vốn có cái băng băng lướt tới của một người tự tin đến mức cuồng nhiệt, ý tứ rõ ràng câu cú mạch lạc. Nay hình như vừa viết ông vừa tính toán, chưa nói xong một ý đã phải lèo thêm ngay một ý khác che chắn, chỉ sợ người ta không hiểu đúng ý mình, đến lúc nhìn lại thì cái ý chính ban đầu vẫn còn dang dở, cả đoạn cả trang dù đã dày đặc những chữ là chữ mà vẫn không tránh khỏi cảm giác dang dở. Cái sự nhớ nhớ quên quên đay đi đay lại còn khiến cho mạch văn nhiều lúc nặng nề, và có những đoạn, như đoạn ông kể về dòng họ, người viết bộc lộ rõ sự mệt mỏi, gò lưng mà kéo, chẳng qua đã định như thế thì phải viết như thế, có khi viết xong cũng chẳng muốn đọc lại.
Về mối quan hệ giữa văn chương và tiền bạc
Đầu tháng 1-2003, ông Khải ra Hà Nội để chuẩn bị đám cưới cậu con trai và có ghé lại NXB HNV vài lần. Cảm tưởng chính của tôi : ông Khải quá mãn nguyện, trước tiên là mãn nguyện với đứa con trai. Theo K. kể nó đã từng làm tiếp viên hàng không nhưng thấy tiền còn ít quá, mà cuộc sống đơn điệu quá nên về làm nghề cò đất

Nhàn : Tôi cứ nghĩ con cái giàu thế thì ông Khải tha hồ tự do ngồi viết những điều ông ấy vẫn nghĩ.
Ng V Thành : Ông nhầm. Chính con cái nó làm ăn được cũng là vì biết khai thác uy tín của ông bố đi đâu nói chuyện bố là nhà văn NK người ta cũng nể. Vậy là ông ấy phải chăm lo giữ gìn cái vị thế mà bấy lâu đã xây dựng được. Bọn An ninh thế giới kể chuyện là có lần trót in nhầm ông Khải giải thưởng nhà nước thế là ông điện ra mấy lần đòi phải cải chính rằng ông được giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I.
Về mối quan hệ giữa kiếm ăn và viết văn tôi nhớ một việc vào khoảng những năm 87—88, nhà văn Hữu Mai bị kêu là có liên quan đến tiền bạc ở Hội. Vốn rất hiểu gia đình Hữu Mai, Khải bảo : Chính thằng con HM nó đã nổi tiếng vì buôn ở Kharkov. Giàu thế rồi thì ngồi viết có sướng không.
Nhưng nay K lại rơi vào tình thế y như người đồng nghiệp
Về vụ scandal Thượng đế thì cười cuốn tiểu thuyết
tâm huyết cuối đời bị đắp chiếu
TĐTC in ở tạp chí Nhà văn các số cuối 2002 đầu 2003. Đầu tháng 3- 2003 in thành sách, đã xong mang về NXB tôi nhập kho, song không được phát hành. Hỏi ra, mới biết có dư luận kêu là cuốn sách có những đoạn không được, nhất là đoạn viết chuyện ông Khải trở thành đại biểu quốc hội, nào là đi họp chẳng phát biểu gì, chỉ ngủ gật rõ ràng trở thành nghị gật nào người ta có vì dân đâu mà vì mình nào là dân chẳng hiểu NK là ai mà cũng trên 90% phiếu bầu.
Nguyễn Phan Hách kể : Ông Nguyễn Tri Huân gọi điện cho tôi. Thì ra 9 giờ đêm mà Nguyễn Khoa Điềm còn gọi điện tới Huân, bảo không hiểu sao ông K lại viết vậy. Hách phải cho sách đắp chiếu chờ Hữu Thỉnh ra.
Vẫn lời Hách : Vì chuyện này mà ông Thỉnh nạt tôi
“ Ông đẩy Ban Chấp hành (Hội ) vào một thế rất bí
“ Nhưng tôi đã cho phát hành đâu “
“Ông phải cảnh giác chứ “
“ Chẳng nhẽ lại cảnh giác với cả ông Khải “
“ Kỳ này ông không được cá nhân xuất sắc đâu đấy nhớ “
“ Tôi đếch cần “

Trong việc này có một chuyện vừa buồn cười vừa thấy nhảm :
Chính ra phải bắt tội tạp chí Nhà văn là nơi đã in TĐTC. Nhưng đây là cái tạp chí chết rét chẳng ai để ý. Đâu có lần các ông ấy nhắc cả Chuyện kể năm hai ngàn trong một bài viết mà cũng chẳng sao. Nhờ có việc đăng TĐTC mà tạp chí Nhà văn mấy số ấy có người đọc. Nghe NPHách kể, Mai Liên từng chỉ mặt Hà Đình Cẩn tổng biên tập tờ Nhà văn :
— Ông nên nhớ rằng vì việc này người ta có thể đóng cửa tờ báo của ông chứ đừng có tưởng là muốn làm gì thì làm.

Tháng 5. 2003
Thành đi công tác về kể :
Vào Sài Gòn tháng 5 này, thấy ô Kh. vừa vui vừa buồn. Buồn vì TĐTC đắp chiếu nằm đấy. Còn vui một chút, quả thật không vui sao được khi đài Talawas đưa cuốn sách lên mạng. Chính tôi cũng không hiểu tôi là gì nữa, Thành kể là Kh tự nhận vậy. Tôi nói ngay ờ nói thế là đúng đấy, đến bây giờ vẫn không biết là vì sao mình bị chửi đồng thời lại bị cấm nên mới viết ra như vậy. Xưa nay, Kh thường tỏ ra kiêu căng vì biết điều sáng suốt mình làm chủ được số phận. Nay thần sáng suốt đã lìa bỏ ông.

NK nổi tiếng là coi lời lẽ của mình chẳng ra cái gì. Nghĩa là cứ nhơn nhơn mà chối phăng mọi điều gọi là chủ kiến. Khi tôi nói điều này ra thì Bùi Ngọc Tấn kể ngay rằng đúng thế, tại đại hội nhà văn, NK cũng vờn BNT lắm, và đã viết vào sách, nhưng khi có người loại quan chức hỏi thì K lại chối.
Có một sự việc cụ thể khác làm chứng cho điều đó
Trong số báo Lao động Thủ đô cuối tuần, ra 10/5/2003, Bảo Ninh nhớ lại rằng hồi Thân phận tình yêu mới được in ra, thì NK mà ở đây gọi là ông K đã gọi điện tới khen. Theo cách nói của BN, ông K đây là loại nhà văn bậc cha bố trong ban chấp hành Hội, bản thân ông nổi tiếng là thông minh khôn ngoan chỉn chu ( và cả nổi tiếng về hèn ). Và ông đã khen BN là một thứ Pasternak. Nhưng vào năm sau chính cái người gọi điện hàng giờ đến để khen ấy lại hạ bút phê bình thoá mạ BN trên mặt báo.
Khi nghe tôi kể chuyện này, NgVThành đáp lại ngay : Nhưng khi nói chuyện riêng, ô Kh vẫn khen Bảo Ninh lắm. Tôi túm ngay lấy cái chi tiết đó :
–Đấy, NK là thế,chỉ nhớ rằng mình đã khen Bảo Ninh và bây giờ vẫn khen, còn sau đó đã chửi ra sao ( hình như trả lời báo CA TP Hồ Chí Minh, trong cái đợt báo này công kích lại giải ), thì quên biến đi coi là của ai đó và không thích nhắc tới. Cả tập tiểu thuyết hồi ký của NK cũng được viết theo tinh thần đó.
Liệu sách có được phát hành ?
Vào những ngày tháng tư tháng năm 2003 này, khá nhiều người hỏi bọn tôi việc đó. Và lại bàn tán tiếp.
Bùi Bình Thi chửi thậm tệ, và suy diễn nữa, theo BBT thì hình ảnh người đàn bà ( vợ ô K ) ở đây chính là chế độ.
Dạo này BBT được Mai Liên chọn là phó giám đốc TT Quốc học nên có thể đoán ngược lên, ý của Thi là của Mai Liên, của Anh Đức. Tôi đã ghé tai H Thỉnh : ông AĐ không tiện nói ra chứ làm sao mà ông ấy không căm giận ô Kh được. Chẳng phải chính AĐ cũng tự hào với vai trò quốc hội của mình lắm sao.
Nguyên Ngọc khen ô K trên bài phỏng vấn khi sang Pháp hồi tháng 5-2003, và nhắc lại lời ông K : cấp trên cấm tức là quá lẩm cẩm.
Nguyễn Kiên cũng tức tối :
— Toàn bộ cuốn sách chỉ toát lên cái ý tôi vốn là một thằng rẻ rách, nhờ CM mới nên người. Nịnh đến như thế mà vẫn không được tin thì còn biết làm thế nào
Thế còn NK ?
Có tin ông K đã viết thư ra HN cho những người có trách nhiệm, cụ thể là ông NK Đ iềm, còn nội dung cụ thể thì mỗi người nói đằng. Người thì bảo ông còn kiêu lắm, không in của tôi thì nhân dân thiệt chứ không việc gì mà tôi phải thiệt. Bây giờ người ta nói đủ thứ, tôi là đại tá tôi được giải thưởng Hồ Chí Minh, được huân chương độc lập tôi nói mấy câu thì đã sao. Lại có người đồn ông Khải nói rằng thôi tôi già rồi, tôi lẩm cẩm, nếu các anh thấy có đoạn nào không được thì bảo tôi chữa chứ cứ để bỏ hẳn cuốn sách thì tội nghiệp mà nó lại mang tiếng cho công tác quản lý.Chỉ biết lúc đầu nói rằng sách của K om đấy để chờ họp Quốc hội đã rồi sẽ xét sau. Nhưng đó là những tin đồn khoảng tháng 3 tháng 4 – 2003. Quốc hội họp xong tháng sáu mà đến khi tôi viết những dòng này là tháng cuối tháng 7-2003, chưa có tin tức chính thức gì.
Nên lưu ý một điều nữa : lá thư nói trên của Kh được nhiều người nhắc tới, có người còn có cả văn bản photo.
Như vậy là một loại thư ngỏ rồi.
Lại nhớ cái hồi Khải phát biểu gì đó về tôn giáo, Lại Nguyên Ân ghi lại cho in, K chối, Ân đã viết thư vào chửi K., theo lối thư để ngỏ cả làng cả nước cùng biết, khiến K tức lắm. Nay cái trò ấy chính K lại tiếp diễn hay sao. NKĐiềm đâu có phải là người thích quan hệ kiểu này.

Những người có gặp K thời kỳ đầu 2002 thường kể lại rằng dạo này K hay kêu là mình già sắp chết, chắc viết xong cuốn này thì chết, tử vi nói thế, mà ông cũng linh cảm cái đó rõ lắm. Khi kể lại cho tôi chuyện này, mọi người hay nói thêm là ông K tố lên thôi chứ ông ấy còn khoẻ lắm. Điều này thì tôi chứng kiến khi gặp K ở Hà Nội đầu 2003.
Tôi nghĩ linh tinh rộng ra một chút : biết đâu không phải là cái chết thể xác mà chính là cái chết của một nhà văn. Tôi đã chứng kiến bao người ( mà rõ nhất là Phạm Tiến Duật ). Chẳng nhẽ bây giờ lại xảy ra với K?
Sự bày đàn ở NK
Nghe có vẻ hơi lạ tai làm sao mà ông K lại bày đàn cho được. Nhưng tôi vẫn muốn dùng cái chữ ấy. K bày đàn trong cái mục đích viết để chinh phục mọi người như tôi đã nói. Và bày đàn trong cách sống hướng về mọi người đặt mình vào giữa mọi người
K chấp nhận mọi người bày đàn để mình nổi lên như một con đầu đàn
Ý thức về thể loại
NVThành : Nhà văn nước mình như Khải và Tô Hoài ý thức về thể loại rất kém.
Tôi cũng thấy thế. Những đau đớn gần đây của tôi về chỗ nhà văn không bàn gì về tiểu thuyết xem ra vớ vẩn. Từ trước đã thế, họ cứ viết ào ào như nói
NK và Nguyễn Tuân
Dẫu sao thì ở Ng Tuân cũng có cái nhu cầu tự do. Rõ nhất là trong văn chương trước cách mạng.K chưa bao giờ có nhu cầu đó. K chỉ có nhu cầu tự khẳng định

NK và Nguyên Ngọc
Trong TĐTC có đoạn tả Nguyên Ngọc là một trong những gương mặt đẹp. Khi nói chuyện với bọn tôi, Khải bảo rằng rất kinh ngạc vì Ngọc biết rất nhiều,chỉ không viết ra được thôi, thành thử nói chuyện với Ngọc thường Khải thả nào cũng thó được một ý nào đó.
Nhớ hổi trước 75, khi Ng Ngọc còn ở khu 5, K trong lúc thân mật thường kể với tôi về sự õng ẹo của Ngọc

Rồi khi Ngọc chuyển ra HN, K cũng đọc ngay được cái ý định của Ngọc

Nhớ hồi Nguyên Ngọc với Khải làm đảng Đoàn mà bị trị,Khải chạy sang phe bên kia, có lần Bùi Bình Thi kể với tôi : Chúng tớ sắp đi rô-ti thằng Ngọc đây
10-8-2003
Nhân kỷ niệm 100 năm sinh của Orwel, tôi đọc trên Talawas một bài viết khá kỹ, theo đó cái tài của 0rwel là nói về một kiểu tư duy kỳ lạ mà khốn khổ thay lại rất đúng với thời tôi đang sống.
Trước hết hãy nói một đặc điểm của xã hội toàn trị là chú ý đến ngôn ngữ, tạo ra một hệ thống ngôn ngữ mới để giới hạn tầm suy nghĩ của con người. Có thể khiến mọi người không phạm tội tư tưởng nữa bằng cách tước hết của họ chữ. Mà không có chữ thì lấy gì diễn tả tư tưởng.
Hệ thống ngôn ngữ mới này còn góp phần xoá bỏ ký ức, là cái việc người ta rất cần ( một mặt hay nói tới quá khứ mặt khác lại kiên trì che giấu nó, không cho ai biết nó thực ra là thế nào )
Đặc biệt thấy tự phát hình thành một thứ double think double speak, theo đó con người ta ý thức được sự thật một cách hoàn toàn, trong khi vẫn nói những điều bịa đặt một cách nghiêm túc. Và như vậy thì tính nhất quán của ngôn ngữ và tư tưởng bị phá vỡ.
Tôi thấy những lời lẽ ấy như được viết ra dành cho NK.
Một mặt,trong lúc tự học thấy được cái gì mới lạ tôi thường nghĩ ngay đến K. Giá kể cũng đọc cái đó, ông sẽ thấy nó ngay lập tức và tìm thấy mối liên hệ của nó với đời sống quanh mình.
So với những nhà văn trí thức như kiểu Chế Lan Viên, Nguyễn Thành Long thì, theo kinh nghiệm tiếp xúc của tôi, K còn thành thạo và nhạy cảm hơn nhiều lần.
Những gì là giới hạn tư tưởng của nhiều người trong nghề nghiệp viết văn của tôi, với K đều vô nghĩa và có khả năng bị phá vỡ.
Thế nhưng tôi có cảm tương cái sự hiểu biết lung linh đó lại chỉ có một tác động là làm cho những lời lẽ chính thức của K kiên quyết hơn bóng lọng hơn giống với mọi người hơn. Nhiều khi nghe K nói rồi chứng kiến K viết tôi chỉ thấy ở đây có hai con người hai niềm tin và cái sự song đôi đó chỉ kết nối với nhau bằng một yếu tố duy nhất là sức sống mãnh liệt.
Tiếp tục đào sâu vào sự phân hoá trong con người. Orwel nói tới một loại người tự ý nói đen là trắng khi biết rằng cấp trên cần vậy. Thành thực tin rằng đen là trắng trắng là đen, và gần như quên hẳn rằng người ta đã có lần tin ngược lại đen là đen trắng là trắng.

10-9-2003
Tôi đọc cuốn sách Bàn về các nhân vật trong tiểu thuyết Kim Dung của một tác giả Trung quốc là Trần Mặc. Theo sách này đặc điểm của Mộ Dung Phục là mê muội với sứ mệnh mà ông ta nghĩ trời trao cho mình, dám làm bất cứ việc gì để đạt tới mục đích đó. Có lần người ta hỏi ông là yêu quý ai nhất trên đời thì ông ta nói rằng không yêu nhất người nào cả. Đó là người không có tình, còn xấu và đáng sợ hơn mọi kẻ ác.
Tôi nghĩ tới hai đặc điểm của NK. Một là giáo dở, sẵn sàng thay đổi ý kiến nếu hoàn cảnh thay đổi ý kiến cũ không có lợi. Tại sao như vậy. Vì coi là mình có quyền làm mọi việc để tồn tại, và coi nói dối trước cái cấp trên này trước cái đám đông này không có lỗi, cốt sống để thực hiện mục đích cao cả là viết. Ngoài ra chỉ có mình tự xét được mình.
Hai là cô đơn không đối thoại với ai bao giờ, không có người khác đáng để trò chuyện, học hỏi. Cái sự lảng của K làm người ta nhớ tới NĐThi. Ông Thi cũng cô đơn và không nói với ai điều gì. Nhưng sự lảng của ông Thi vụng hơn, Kh nhanh hơn. Thi còn cần người ta vuốt ve mình, kể cả cấp dưới. Kh thì không. Chỉ cần cấp trên. Kh tự tin hơn, vụ lợi hơn nhưng do đó cũng cô độc hơn.
Về già, K ngày càng mê muội ông đi đến chỗ dối mình dối người, mất hết cảm giác chân thực, đối với cuộc sống và cuối cùng cái mà K thường đề cao là sự làm chủ mình lại trở thành yếu tố phá hoại nhân cách.

Một số suy nghĩ của tôi liên quan đến hai điều này :
Đánh giá TĐTC, một số người cho rằng K có sự tự giễu mình, và đó chính là phẩm cách của nhà văn lớn. Tôi cho rằng thực ra ông K của tôi rất bằng lòng với mình. Sự tự giễu mình chỉ là một thói quen, và lúc này được tạm sử dụng cho mục đích trước mắt.
Có lần nào đó tôi chợt nghe chị Đặng Anh Đào bảo cái khó của chữ hiện thực xã hội chủ nghĩa không phải là ở cái vế sau xã hội chủ nghĩa mà ở cái vế trước hiện thực. Hiện thực là gì mỗi người hiểu một đằng mỗi người nghĩ một đằng
4-1-04
Có một NK khác đang xuất hiện ở nhà ông ta. Xưa vào nhà ông thấy ông mặc quần đùi vừa lau mồ hôi vừa sôi nổi kể chuyện viết lách.
Nay thì lạ lắm: Ông mặc pijama bằng lụa mỡ gà, gọi người bưng nước. Trước đó ông đã hỏi khách rằng uống thứ nước gì, vì nhà ông có nhiều loại đồ uống khá lắm, còn bản thân ông thì uống một thứ nước riêng, trong một cái cốc có mắp đậy như người Tàu
3-3-04
Quả thật tôi cứ băn khoăn mãi về chuyện Thành kể : Khải khiếp nhược trước đồng tiền con trai ông kiếm được. Khải run lên vì các tiện nghi. Nó có vẻ trái ngược với Khải lâu nay. Nhưng rồi tôi cắt nghĩa được cho mình là như thế này : Hôm qua, suy cho cùng cũng là Khải khiếp nhược. Lúc ấy quyền lực chỉ là sự nổi tiếng sự được xã hội công nhận. Và Khải chạy theo nó ép mình làm tất cả vì cái tiếng mà có lúc ông cũng nói đùa là tiếng hão, nhưng thật ra ông rất thích. Còn hôm nay, quyền lực hiện ra ở đồng tiền. Thứ quyền này là tập đại thành của sự nổi tiếng của vai vế của tiện nghi. thì Khải lại cũng không từ chối nó bề ngoài chửi nó nhưng trong thâm tâm, ở cái chỗ con người ta hiện ra rõ nhất là gia đình, ông quỳ mọp trước nó.
Lại nhớ cái lần đến thăm Nguyễn Minh Châu ở bệnh viện, ông Châu bảo K viết bao giờ cũng như là để hướng tới một ông cấp trên nào đó.
Còn Nguyên Ngọc thì bảo K quen nghĩ tới mối quan hệ với quyền lực đến mức quên mối quan hệ với nhân dân.

Sự thiết thực của K
Những năm chiến tranh, tôi đã chứng kiến ngôi nhà tuyềnh toàng của K.
Chỗ ở là một ví dụ về cái tính thiết thực. K hay bảo mọi tác phẩm là không quan trọng bằng con cái
Nhưng ông lại có ý thức phải viết vì nuôi con và trong thái độ với vợ, có ý làm rõ vợ phải hầu mình vì mình kiếm ra tiền.
Việc viết không chỉ là một hành vi lãng mạn và có lẽ vì thế mà nó có thêm động lực
lo cho sự nghiệp của mình. Chỉ sợ người ta quên. Quan hệ rất cẩn thận với đám phụ trách các báo. Lấy lòng họ. Ban phát đặc ân cho họ.
2-7-04
Đọc lại theo một cách rất lam nham TĐTC. Và mình chợt nhận ra rằng ở những cuốn sách gần đây như Danh dự, Sống ở đời, cũng như TĐTC, NK có một lối văn đọc rất mệt. Nhiều câu dài rẽ ngang rẽ dọc lung tung. Lối nghĩ của con người hiện đại là trích mảng, đứt đoạn. Đằng này K cho người ta những trang dày đặc.
31-7-04
Gần nửa tháng 7 này, tôi ngồi viết bài về TĐTC, với tất cả sự thận trọng của một người biết K, nhất là biết sự quá yêu mình của K. Nhớ hồi tôi viết về Một thời gió bụi, ông ấy đến TT&VH bảo rằng ông Nhàn muốn tôi chống chế độ nên mới viết thế này. Hoặc khi tôi chế giễu cái tật làm nũng của ông, trong bài Vũ khúc không buồn nhưng tê tái ông nhắn qua miệng Dương Phương Vinh :
— Tôi là thằng hèn nên tôi bỏ qua. Chứ phải những thằng như ĐC, nó không để yên đâu.
Tức là ông ấy rất giỏi sách động.
May quá lần này tôi nói thẳng được cái ý việc của mình thì Khải tán dương, việc của thiên hạ thì coi là cứt hết.
Nghe tôi kể, vợ tôi bảo : Thế thì dây với ông ấy làm gì ?
— Nhưng ông ấy lừa bạn đọc, mình phải lên tiếng chứ, tôi cãi lại.

NK và thể hồi ký
Tôi đã từng viết về quan niệm hồi ký toát lên qua các cuốn sách của Tô Hoài. Còn NK thì sao:
— cái thực là do rất nhiều chi tiết. Còn thực chất thì vẫn giấu
— đúng hơn, không có nhu cầu nói thực

Tôi thích cái ý của A. Malraux : “ Ngày nay hiểu biết về một con người là hiểu biết điều phi lý trong con người đó, điều gì hắn không thể kiểm soát được, điều gì hắn sẽ xoá đi trong cái hình ảnh chính hắn mà hắn đã tự phác hoạ. “
Sự phi lý hiện ra trong tự truyện, tôi muốn đưa cái ý này vào bài, mà không dám đưa.
Kích thích sức nghĩ
Sổ tay của tôi 1982 còn ghi Hoàng Hữu Phê tỏ ý chê Khải, tôi nói ngay :
— Cái chính ở ông K không phải chính cái sợ nghĩ của ông mà chỉ là một điều : ông ấy kích thích mình nghĩ.

Advertisements
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: